غدیر اكمال دین و اتمام نعمت

غدیر اساس دین اسلام و ثمره نبوت پیامبر(ص) است. نام غدیر تعیین كننده صراط مستقیم تا آخرین روز دنیاست،‌ و خطابه غدیر زنده‌ترین سند آن نتیجه‌اش، ولایت امیرالمومنین (ع) است. در طول تاریخ بعثت پیامبر اسلام تنها حكم غدیر است كه با مقدماتی خاص دور مكانی خاص و در بین اجتماعی عظیم مطرح شده است، زیرا احكام الهی دیگر یا در مسجد پیامبر(ص) و یا در خانه آن حضرت برای عده‌ای گفته می‌شد و بعد خبر به همه می‌رسید. از این رو ما می‌توانیم به متمایز بودن مسئله غدیر پی ببریم.1

ماجرای غدیر

در سال دهم هجرت پیامبر (ص) از طرف خداوند مأمور شدند تا دو مسئله مهم دین اسلام را به مردم ابلاغ نمایند و آن دو مسئله عبارت بودند از حج و ولایت و خلافت دوازده امام (ع). پس از این اعلان مردم با عجله آماده خروج از مكه شدند. بعد از اینكه افراد به محل غدیر خم رسیدند پیامبر بر روی منبری كه در زیر درخت كهنسالی كه در آنجا بود ساخته بودند رفت و سپس دستور داد تا امیرالمومنین (ع) را فراخواندند و دستور دادند بالای منبر پیامبر و دست راست آن حضرت بایستد، پس پیامبر منتظر ایستادند تا مردم كاملاً جمع شدند و آنگاه خطابه رسمی خود را بیان نمودند.

 

ایشان در اثنای خطبه دو عمل را انجام دادند، در ابتدا پس از مقدمه چینی و ذكر مقام خلافت و ولایت امیرالمومنین(ع) برای اینكه هرگونه شك و شبهه‌ای را برطرف نموده باشند پس از شرح مقام ولایت به صورت لسانی حضرت علی(علیه‌السلام) را جانشین خود خواندند و آن را بدینگونه عنوان كردند كه: «باطن قرآن و تفسیر آن را برای شما بیان نمی‌كند مگر این كه كسی كه دست او را می‌گیرم و او را بلند می‌كنم و بازویش را گرفته‌ و او را بالا می‌برم» سپس حضرت بازوان علی (ع) را گرفتند سپس فرمودند: «هر كس من مولی و صاحب اختیار اویم این علی مولی و صاحب اختیار اوست». و اقدام عملی دوم حضرت پیامبر، بیعت گرفتن از مردم بود، چون زیاد بود و گرفتن بیعت از آن جمعیت انبوه غیرممكن بود لذا ممكن بود كه افرادی به بهانه‌های مختلف از بیعت شانه خالی كنند، حضرت فرمودند به خاطر ازدحام جمعیت امكان بیعت‌گرفتن از همه وجود ندارد این سخن را كه من می‌گویم تكرار كنید و بگویید: «ما فرمان تو را از جانب خداوند كه درباره علی‌بن‌ابیطالب و امامان و مریدانش به ما رساندی اطاعت می‌كنیم و به آن راضی هستیم، و با قلب و جان و زبان و دستمان با تو بر این مدعا بیعت می‌كنیم... عهد و پیمان در این‌باره برای آنان از ما از قلب‌ها و جان‌ها و زبان‌ها و ضمایر و دستانمان گرفته شد. هر كس با دستش توانست وگرنه با زبانش بدان اقرار كرده است».

 

وقتی كلام حضرت پایان یافت همه مردم سخن ایشان را تكرار نمودند و بدینوسیله بیعت عمومی گرفته شد. در مراسم بیعت، پیامبر (ص) عمامه خود را كه «سحاب» نام داشت، به عنوان تاج افتخار بر سر امیرالمومنین (ع) قرار دادند.

 

ادعای منافقان و دشمنان علی مبنی بر اینكه هدف از مراسم غدیر، اعلان دوستی حضرت پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و اله) به علی(علیه‌السلام) است:

پیامبر زمانی كه صحابه جمع شدند تا ایشان خطبه غدیر و مراسم غدیر را اجرا كنند و فرمودند: «ای مردم من علی را دوست دارم!» و چند بار این جمله را تكرار نمودند و سؤالی كه مطرح می‌شود این است كه آن حادثه‌ای كه پیامبر می‌خواست مردم ببینند و آن را به گوش دیگران برسانند آیا به این علت بود كه پیامبر علی را دوست دارد؟ آیا چنین حركتی از یك انسان عادی قابل قبول است؟ و آیا حركتی بیهوده نبوده است؟ و مگر مسلمانان نمی‌دانستند كه پیامبر را دوست دارد؟ ولی می‌توان این موضوع را اینگونه پاسخ داد كه اگر روز غدیر تنها برای ابلاغ دوستی بود، پس چرا جبرییل، آن فرشته بزرگ وحی بیاید و رسول خدا را از پیام وحی آگاه كند و چنانكه خود شخص رسول خدا (ص) فرمودند: همانا جبرییل كه درود خدا بر او باد سه بار بر من نازل شده و سلام خدا را رساند، و فرمود كه در این مكان (غدیرخم) توقف نمایم، و به سیاه و سفید شما اعلام كنم كه علی‌بن‌ابیطالب وصی و جانشین و پیشوای شما بعد از من است، جایگاه او نسبت به من، مانند هارون نسبت به موسی پیامبر است، با این تفاوت كه پس از من پیامبری نخواهد آمد، علی(ع) پس از پیامبر، رهبر شماست، و خداوند بزرگ آیه‌ای در قرآن در همین مسئله نازل فرموده كه: همانا رهبر و سرپرست شما خدا و رسول او و كسانی كه ایمان آوردند و نماز را به پای دارند، و در حال ركوع زكات بپردازند. همانطور كه می‌دانیم علی‌(علیه‌السلام) نماز را به پاداشت، و در حال ركوع زكات پرداخت و در هر حال خدا را می‌طلبید و اگر هدف آن حضرت تنها اعلان دوستی با علی (علیه‌السلام) بوده، پس چرا آیه نزول آیه 55 سوره مائده (بلغ ما انزل الیك) به اعلام رهبری امام علی (علیه‌السلام) ارتباط دارد كه در این آیه خداوند می‌فرماید: ای رسول خدا آنچه درباره علی از طرف خدا بر تو نازل شد، ابلاغ كن یعنی رهبری علی (علیه‌السلام) بر امت اسلامی را به مسلمانان بازگو و چرا در سخنرانی خود، امامت و وصایت امام علی (علیه‌السلام) را آشكارا بیان نمود.2

خطابه‌های قبل از غدیر

اولین خطابه حضرت رسول در منا بود. این خطبه اشاره به امنیت اجتماعی مسلمین از نظر مال، و جان و آبرو داشت، سپس آن حضرت خونهای به ناحق ریخته شده و اموال به ناحق گرفته شده در دوران جاهلیت را بخشیدند تا بدین وسیله كینه‌توزی‌ها از بین برود، و سپس در این خطابه فرمودند: «اگر من نباشم علی‌بن‌ابیطالب در مقابل متخلفین خواهد ایستاد» و سپس ایشان حدیث ثقلین را بیان فرمودند: « من دو چیز گرانبها در میان شما باقی می‌گذارم كه اگر به این دو تمسك كنید هرگز گمراه نمی‌شوید: كتاب خدا و عترتم یعنی اهل‌بیتم».

 

دومین خطابه را حضرت در مسجد حنیف در منا فرمودند: ایشان در این خطبه به اخلاق عمل، دلسوزی برای امام مسلمین و تفرقه نینداختن سفارش فرمودند و تساوی همه مسلمانان در برابر حقوق و قوانین الهی را اعلام كردند.3

نگاهی به حدیث روز غدیر در منابع اهل سنت

در صفحات 56/ 55 ج اول سنن ابن‌ماجه چنین آمده است كه: «همراه رسول خدا از سفر حج برمی‌گشتیم كه در میان راه ایشان دستور دادند تا همه افراد جمع شدند، آنگاه خطاب به جمعیت فرمودند: آیا من بر مؤمنان از خودشان سزاوارتر نیستم؟ گفتند: آری، فرمود: این شخص- علی (علیه‌السلام)- ولی هر كسی است كه من مولای اویم، خدایا! دوست بدار هر كه را كه او را دوست می‌دارد و دشمن بدار هر كه را كه او را دشمن می‌دارد.

 

ترمذی در ج دوم جامع خود با سند خویش از مسلمه‌بن كهیل نقل می‌كند كه می‌گفته است، از ابوالطفیل شنیده كه او از ابوسریحه یا از زیدبن ارحم از فرموده رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و آله) نقل كرده كه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و آله) فرموده‌اند: «هر كه من مولای اویم، علی مولای اوست». كتاب مجمع الزوائد خود، حدیث غدیر را نخست به نقل از طیرنی آورده و سپس از گفته علی(علیه‌السلام) نیز نقل می‌كند كه فرموده است: به دستور پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و آله) در منطقه خم نخست زیر درختی را از خار و خاشاك پاك كردند، آنگاه پیامبر در حالی كه دست مرا در دست گرفته بودند: خطاب به مردم فرمودند: ای مردم! آیا شما گواهی نمی‌دهیدكه خداوند پروردگار شماست؟ گفتند: آری، گواهی می‌دهیم. سپس فرمود: آیا گواهی نمی‌دهید به اینكه خدا و رسول او بر شما از خودتان سزاوارترند و اینكه خدا و رسول خدا مولای شمایند؟ گفتند: آری، همین‌گونه است. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و اله) فرمودند: هر كس كه خدا و رسولش مولای اویند این مرد مولای او خواهد بود.4

غدیر از نظر اهل‌بیت (علیه‌السلام)

پیامبر اكرم (صلی‌الله‌علیه‌و اله) فرمودند: روز غدیرخم برتر اعیاد امت من است و آن روزی است كه خدای متعال به من امر فرمودند تا برادرم علی‌بن‌ابیطالب (علیه‌السلام) را به عنوان علم (هدایت) برای امتم معرفی كنم، تا پس از من به وسیله او هدایت شوند.

حضرت علی (علیه‌السلام) می‌فرمایند: ایشان در سالی كه روز جمعه و عیدغدیر در یك روز افتاده بود فرمودند: امروز، روزی بس بزرگ است. امروز روز كامل‌شدن دین است، امروز روز عهد و پیمان است. امروز،‌ روز بیان حقایق ایمان است. امروز روز راندن شیطان است.

 

حضرت فاطمه زهرا(س): محمدبن‌لبید گوید: روزی به حضرت فاطمه‌(س) عرض كردم، آیا رسول خدا بر امامت علی‌(علیه‌السلام) تصریح فرمودند: حضرت فرمودند: و اعجبا، آیا روز غدیر را فراموش كردید! امام حسن مجتبی: در سال 41 هجری، زمانی‌ كه امام حسن مجتبی(علیه‌السلام) می‌خواست پیمان صلح را با معاویه منعقد كند خطبه‌ای خواندند كه در ضمن آن خطبه فرمودند: این امت، جدم(صلی‌الله‌علیه‌و اله) را دیدند و از او شنیدند، كه دست پدرم را در غدیرخم، به دست گرفت و به آن‌ها فرمود: (من كنت مولاه فعلی مولاه، اللهم و ال من والاه و عاد من عاداه، سپس به آن‌ها امر فرمودكه حاضران به غایبان بگویند.

 

امام محمد باقر(علیه‌السلام) فرمودند: ابلیس چهار روز از سر ضعف و عجز ناله سرداد: روزی كه مورد لعن قرار گرفت، روزی كه به زمین فرستاده شد، روزی كه پیامبر اكرم(صلی‌الله‌علیه‌و اله) به نبوت مبعوث شد، و روز عیدغدیرخم.5

 

در كتاب ثواب الاعمال روایتی به نقل از قاسم‌بن‌یحیی از پدربزرگش حسن‌بن‌راشد آمده كه گفته است: به امام صادق (علیه‌السلام) عرض كردم: فدایت شوم آیا برای مسلمانان عید دیگری جز فطر و قربان وجود دارد؟ فرمود: ای حسن! آری، عیدی كه از این دو عید شریف‌تر و برتر است. گفتم: آن كدام است؟ فرمود: روزی كه امیرالمومنین برای مردم به عنوان نشانه هدایت برگزیده شد. پرسیدم: كدام روز هفته بوده است؟ فرمود: روزی در سال‌ها تغییر می‌كند، آن‌ روز هجدهم ذی‌حجه است گفتم: فدایت شوم، برای ما چه كاری شایسته است كه در آن روز انجام دهیم؟ فرمود: ای حسن! آن روز را روزه بگیر و فراوان بر محمد اهل‌بیت او درود فرست و به پیشگاه خداوند از آنان كه بر ایشان ستم كرده‌اند و منكر حق آنان شده‌اند، بیزاری بجوی! و پیامبران گذشته به اوصیای خود سفارش می‌كرده‌اند كه این روز را عید بگیرند. حسن‌بن راشد می‌گوید گفتم: برای كسی از ما كه آن روز را روزه بدارد چه پاداشی است؟ فرمود: معادل شصت ماه روزه‌گرفتن.6

 

امام رضا (علیه‌السلام) می‌فرمایند: این روز، روز عید اهل‌بیت محمد علیهم‌السلام است. هر كس این روز را عید بگیرد خداوند مالش را زیاد می‌كند.

امام هادی(علیه‌السلام) می‌فرمایند: روز غدیر روز عید است، و افضل اعیاد نزد اهل‌بیت و محبان ایشان به شمار می‌آید.7

آیا غدیر، یك حركت دفعی و یك عمل یك‌باره بود یا در مورد آن تصمیم گرفته شد؟

یكی از سؤالاتی كه درمورد غدیر مطرح می‌شود این است كه آیا این ماجرا یك حركت دفعی بوده یا در مورد آن تصمیم گرفته ‌ شده است؟ و یا اینكه اصلاً بحثی در این رابطه بوده و در سرزمین (جحفه) یك مرتبه به پیامبر اكرم(صلی‌الله‌علیه‌و آله) وحی نازل شد كه علی(علیه‌السلام) را به عنوان جانشین خود انتخاب كن در غیر این صورت اصلاً دین را تبلیغ نكرده‌ای، كدام یك از این دو دیدگاه درست است؟ به احتمال زیاد دیدگاه دوم صحیح است و این چنین نبوده كه در غدیر و یك مرتبه و بدون هیچ به سابقه‌ای پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و آله) وحی شده باشد كه علی (علیه‌السلام) را به عنوان جانشین خود معرفی كن واگر معرفی نكنی دین را تبلیغ نكرده‌ای. خیر این‌گونه نبوده‌است زیرا سابقه جانشینی علی(علیه‌السلام) به زمان اعلان رسمی و علنی دین اسلام برمی‌گردد و از زمانی كه آیه مباركه( و انذر عشیرتك الا قربین) نازل شده كه طبق آن پیامبر مأمور شدند تا بستگان خود را جمع و آن‌ها را با دعوت و سخن خود آشنا نماید، در همان روز جانشینی علی‌(علیه‌السلام) اعلام شده و از آن پس هم حضرت رسول در طول دوره نبوت خود بارها موضوع جانشینی حضرت علی‌(علیه‌السلام) را مطرح كردند. و در این مورد اسناد بسیار معتبری داریم كه حتی برخی از محققین اهل سنت هم به آن اذعان می‌كنند. به عنوان مثال: عمران‌بن حصین می‌گوید: پیامبر اكرم(صلی‌الله‌علیه‌و اله) فرمودند: به درستی كه علی از من است و من هم از او هستم،‌ و او ولی هر مؤمن است بعد از من.

 

معجزه غدیر

واقعه عجیبی كه به عنوان یك معجزه تلقی می‌شد در روز عید غدیر اتفاق افتاد و آن ماجرای «حارث فهوی» بود. در آخرین ساعات از روز سوم،‌ او با 12 نفر از اصحابش نزد پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و آله) آمد و گفت:

 

«ای محمد! سه سؤال از تو دارم: آیا شهادت به یگانگی خداوند و پیامبر خود را از جانب پروردگارت آورده‌ای یا از پیش خود گفتی؟ آیا نماز و زكات و حج و جهاد را از جانب پروردگار آورده‌ای یا از پیش خود گفتی؟ آیا اینكه درباره علی‌بن‌ابیطالب گفتی: «من كنت مولاه فعلی مولاه ...» از جانب پروردگار بود یا از پیش خود گفتی؟

 

حضرت در جواب هر سه سؤال فرمودند:«خداوند به من وحی كرده است و واسطه بین من و خدا جبرییل است و من اعلان كننده پیام خدا هستم و بدون اجازه پروردگارم خبری را اعلان نمی‌كنم».

حارث گفت: خدایا، اگر آنچه محمد می‌گوید حق و از جانب توست سنگی از آسمان بر ما ببار یا عذاب دردناكی بر ما بفرست» سخن حارث تمام شد و به راه افتاد. خداوند سنگی از آسمان بر او فرستاد كه از مغزش وارد شد و از دبرش خارج گردید و همانجا او را هلاك كرد. بعد از این جریان، آیه «سال سائل بعذاب واقع، للكافرین لیس له دافع...» (سوره معارج، آیه 21) نازل شد. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و اله) به اصحابشان فرمودند: آیا دیدید و شنیدید؟ گفتند آری. با این معجزه، بر همگان مسلم شد كه «غدیر» از منبع وحی سرچشمه گرفته و یك فرمان الهی است.8

نتیجه

روز غدیر به فرموده امام جعفر صادق(علیه‌السلام) بزرگترین و از بهترین اعیاد اسلامی است. غدیر عیدی است كه از تمام اعیاد عظمت و شرافت و فضیلت و حرمتش بیشتر است. در این روز پیامبر اكرم(صلی‌الله‌علیه‌و اله)  به امر پروردگار حضرت علی(علیه‌السلام) را به امامت و خلافت پس از خود منصوب فرمودند و به نص قرآن كریم در چنین روزی اكمال دین و اتمام نعمت الهی بر مسلمانان گردید و به فرموده امام صادق (علیه‌السلام) لازم است در چنین روز باعظمتی جشن و سرور به پا نمایند و به دیدار یكدیگر بروند و تبریك و تهنیت بگویند.

بعضی از  جهات حكم غدیر را می‌توانم این طور بیان كنم كه:

1- خطاب خداوند كه «ای پیامبر ابلاغ من آنچه از طرف خداوند بر تو نازل شده كه اگر ابلاغ نكنی رسالت خود را نرسانده‌ای كه در هیچ یك از فرامین الهی چنین مطلبی گفته‌ نشده است.

2- اقرار گرفتن‌های حضرت ‌رسول از مردم در روز غدیر.

3- مسئله امامت فقط صورت یك خبر و پیام و خطابه ابلاغ نشده بلكه به عنوان حكم و فرمان الهی و بیعت عموم مسلمانان و تعهد آنان اجرا شد.

4- خطاب خداوند كه فرمودند: «امروز دین شما را كامل كردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم» كه تا آن روز مشابه آن را هم در هیچ موردی نفرموده بودند.

مقاصد حضرت رسول از خطبه غدیر را در چند مورد می‌توان بیان كرد:

1- نتیجه‌گیری از زحمات 23 ساله با تعیین جانشینی كه ادامه دهنده این راه باشد.

2- حفظ دائمی اسلام از كفار و منافقین با تعیین جانشینانی كه از عهده این مهم برآیند.

3- اقدام رسمی برای تعیین خلیفه كه از نظر قوانین ملل در همیشه تاریخ سندیت دارد.

4- بیان یك دور جامع از برنامه 23 ساله و گذشته و حال مسلمین.

5- ترسیم خط مشی آینده مسلمین تا آخر دنیا.

6- اتمام حجت بر مردم كه از مقاصد اصلی در ارسال پیامبران است.9

پی‌نوشت‌ها:

1) انصاری زنجانی، محمد باقر، اسرار غدیر، گزارش تحلیلی از واقعه غدیرخم، نشر مولود كعبه، غدیر 1421، ص 29

2) دشتی، محمد، جایگاه غدیر، امیرالمومنین (علیه‌السلام)/ چاپ اول/ زمستان 77، قم، صص 26-28.

3) انصاری زنجانی، همان، ص 39.

4) ندارد

5) شیخ محمدرضا، غدیر در اسلام،‌ ترجمه كتاب الغدیر فی‌الاسلام/ مترجم: دكتر محمود مهدوی دامغانی، انتشارات بنیاد بین‌المللی غدیر، پاییز 1380، صص 46-54.

6) حائری تهرانی، مهدی، پرتوی از غدیر/ انتشارات هجرت، 1374، صص 59-62.

7) شیخ محمدرضا، همان، ص 256.

8) نعیم‌آبادی، غلامعلی، غدیر در آینه تاریخ، ص 235/ مؤسسه فرهنگی انتشاراتی توسعه قلم، 1381، ص 235.

منبع:ido.ir


نوشته شده در تاریخ دوشنبه 29 شهریور 1395    | توسط: علی ایمانی    |    |
نظرات()